Öğretmen "dikkatini toplayamıyor" diyor, ödev masasında beş dakikada bir kalkıyor, aynı cümleyi üç kez söylemeniz gerekiyor. İçinizden bir ses "acaba DEHB mi?" diye soruyor, bir başka ses ise "belki de sadece çocuk işte" diyor. Bu ikisi arasında sıkışmak, bu satırları okuyan çoğu ebeveynin tanıdık hissettiği bir yer.

Dikkatsizlik ile DEHB arasındaki fark nedir?

Her dikkatsiz çocuk DEHB'li değildir. Yorgunluk, uykusuzluk, ekran süresi, ev içindeki gerginlik, ilgisini çekmeyen bir ders — bunların hepsi geçici dikkat dağınıklığı yaratabilir. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ise gelişimsel bir bozukluktur; belirtilerin birden fazla ortamda (evde de, okulda da), belirli bir süredir ve yaşına göre beklenenin belirgin şekilde üzerinde bir yoğunlukta görülmesini gerektirir. Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) güncel klinik kılavuzu, tanının çok kaynaklı bir değerlendirme sürecinden geçtiğini vurgular: ebeveyn ve öğretmen bildirimleri, davranışsal gözlem ve klinik görüşme bir arada değerlendirilir[3]. Tek bir işaret, tek bir "dikkatsiz gün" bir şey ifade etmez; örüntü önemlidir.

Belirtiler neler, ne zaman endişelenmeli?

Dikkat eksikliği tarafında: işi yarım bırakma, talimatları unutma, eşyasını kaybetme, sıkıcı bulduğu görevden kaçınma. Hiperaktivite-dürtüsellik tarafında: yerinde duramama, sırasını beklemekte zorlanma, düşünmeden konuşma ya da hareket etme. Bu belirtiler; okul başarısını, arkadaşlık ilişkilerini ve aile içi günlük rutinleri gözle görülür biçimde zorluyorsa ve altı aydan uzun süredir devam ediyorsa, bir uzmana danışmanın zamanı gelmiş olabilir. Kaygı, öğrenme güçlüğü ya da ev içi bir stres etkeninin de benzer görünüme yol açabileceğini unutmamak gerekir — bu yüzden "etiketlemek" değil, anlamak asıl hedeftir.

MOXO d-CPT dikkat testi nedir, nasıl çalışır?

MOXO, bilgisayar temelli bir "sürekli performans testi"dir (Continuous Performance Test); dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hiperaktivite olmak üzere dört ayrı boyutu ölçer. Testi diğerlerinden ayıran özelliği, ekranda görsel ve işitsel "çeldiriciler" — bir zil sesi, köşede beliren bir görüntü — kullanmasıdır. Amaç, çocuğun dikkatini sınıf ortamına yakın, gerçekçi bir uyaran yoğunluğunda ölçmektir. Testin ilk pilot geçerlilik çalışması 2010'da İsrail Tıp Derneği Dergisi'nde yayımlanmış[1]; 2017'de 798 çocuktan oluşan daha geniş bir örneklemde yapılan çalışma, MOXO'nun DEHB'li ve DEHB'siz çocukları ayırt etmede güçlü bir istatistiksel performans (AUC değeri 0,91'in üzerinde) gösterdiğini ortaya koymuştur[2]. Çocuk ve yetişkin formları vardır; uygulama süresi kısa ve çocuk için yorucu olmayacak şekilde tasarlanmıştır.

MOXO tek başına tanı koyar mı?

Hayır — ve bunu açıkça söylemek önemli. Hiçbir bilgisayar testi, tek başına DEHB tanısı koyamaz. AAP'nin kılavuzu da, İngiltere'deki NICE (National Institute for Health and Care Excellence) kılavuzu da tanının klinik görüşme, davranış ölçekleri ve gelişimsel öyküyle birlikte, bir hekim ya da yetkin bir klinisyen tarafından konulması gerektiğini belirtir[3][4]. MOXO'nun katkısı farklı bir yerde: ebeveyn ve öğretmen anlatımının öznelliğinin yanına, standartlaştırılmış ve nesnel bir ölçüm koyar. Sonuç raporu, "bu çocukta DEHB var" demez; dikkat performansının yaş grubuna göre nerede durduğunu gösterir ve değerlendirme sürecine somut bir veri katar.

Önemli MOXO, danışmanlık sürecimde uyguladığım bir değerlendirme aracıdır; tanı ve tedavi kararı her zaman bir hekimin (çocuk psikiyatristi veya nöroloji uzmanı) yetkisindedir. Test sonrası bulgular gerektiğinde ilgili uzmana yönlendirme için kullanılır.

Türkiye'de ne kadar yaygın?

DEHB, merak edildiği kadar nadir bir durum değil. Türkiye'de 6 ilde yürütülen ve 5.842 çocuğu kapsayan EPICPAT-T araştırmasına göre DEHB, çocukluk çağının en sık görülen psikiyatrik tanılarından biri olarak öne çıkıyor[5]. 2024 yılında Türk çocuk ve ergen psikiyatristlerinin oluşturduğu DETECT uzlaşı raporu da tanı ve izlem sürecinde erken ve çok kaynaklı değerlendirmenin önemine dikkat çekiyor[6]. Bu veriler, "acaba bizim çocuğumuzda da mı var" sorusunu soran ailelerin yalnız olmadığını gösteriyor.

Peki şimdi ne yapmalı?

İlk adım panik değil, gözlem. Belirtilerin hangi ortamlarda, ne sıklıkla ve ne kadar süredir görüldüğünü not almak — okul, ev, ders çalışma zamanı, sosyal ortam — değerlendirmeyi kolaylaştırır. İkinci adım, alanında yetkin biriyle bu gözlemleri paylaşmak. Kendi çalışmamda MOXO d-CPT'yi bu sürecin bir parçası olarak, sertifikalı uygulayıcı sıfatıyla uyguluyor ve raporluyorum; gerektiğinde ailenin ilgili tıbbi uzmana yönlendirilmesine eşlik ediyorum. Amaç bir çocuğu etiketlemek değil, ona ve ailesine hangi desteğin gerçekten ihtiyaç olduğunu netleştirmek.